Κριτικοί και κριτική: The final word

Φαντάζομαι ότι η κόντρα μεταξύ καλλιτεχνών και κριτικών τέχνης θα πρέπει να γεννήθηκε ταυτόχρονα με τη γέννηση του πρώτου έργου. Κάθεται ο πρωτόγονος μέσα στη σπηλιά του και υπακούει στην παρόρμηση να χαράξει την αναπαράσταση του κυνηγιού στον τοίχο της. Και πάνω που τελειώνει το έργο κι αφού το έχει πολλάκις θαυμάσει μόνος του (η ματαιοδοξία και ο ναρκισσισμός του καλλιτέχνη λογικά θα γεννήθηκαν κι αυτά τη στιγμή που περιγράφω), φωνάζει και τον πρώτο θεατή για να το θαυμάσει κι εκείνος:

«Τι είναι αυτό που έχεις φτιάξει; Δεν το καταλαβαίνω! Η κίνηση δεν είναι φυσική. Μου φαίνεται ότι το αριστερό πίσω πόδι του μαμούθ είναι λίγο κοντύτερο από τα άλλα. ʼσε που μου θυμίζει αυτό που έφτιαξε τις προάλλες ο τάδε. E, λοιπόν, δεν είναι καθόλου πρωτότυπο!»

Οργισμένος από την κακή υποδοχή που επιφύλασσε το κοινό στο έργο του, ο δημιουργός μουρμουρίζει: «ʼσχετοι... κομπλεξικοί... ατάλαντοι... ʼντε κυνηγήστε κανένα μαμούθ, που θέλετε να σχολιάσετε και την... τέχνη!»

«Οι άνθρωποι ζητούν την κριτική σου, αλλά το μόνο που θέλουν είναι επαίνους»
Somerset Maugham

Φανταστείτε, τώρα, πόσο διαφορετικά θα ήταν τα πράγματα, αν ο πρώτος αυτός θεατής που περιγράψαμε παραπάνω έλεγε στον καλλιτέχνη αυτό ακριβώς που ήθελε να ακούσει! Θα οργιζόταν με τον κριτή του; Όχι βέβαια! Θα αμφισβητούσε το κριτήριό του; Ούτε κατά διάνοια!

Κακός κριτικός είναι λοιπόν, σύμφωνα με τον κρινόμενο, αυτός που τον θίγει. Καλός κριτικός είναι αυτός που επαινεί. Ή μήπως καλός κριτικός είναι ο... νεκρός κριτικός;

«Όλοι οι κριτικοί πρέπει να πεθάνουν» έγραψε πριν από λίγο καιρό ένα μέλος στο forum του Comicart, αναφερόμενη στην κριτική που είχα ασκήσει τότε στην έκδοση «Mistress».

Πέραν όμως του ότι προσωπικά χαρακτηρίζω αήθη το να εύχεσαι -έστω και μεταφορικά- το θάνατο κάποιου ανθρώπου, νομίζω πως εν προκειμένω η κοπέλα αυτή ευχήθηκε κάτι που, ακόμα και αν συνέβαινε, δεν θα έφερνε την παραμικρή αλλαγή ή πρόοδο σε κανένα είδος τέχνης.

Γιατί η τέχνη, είτε μιλάμε για αυτή των comics είτε για οποιαδήποτε άλλη, δεν πλήττεται τόσο από έναν κακό κριτικό όσο από έναν κακό ή μέτριο καλλιτέχνη.

Ακόμα κι αν ένας κριτικός είναι κακός -τουτέστιν μεροληπτεί, είναι εμπαθής, ημιμαθής ή και κομπλεξικός- στην πραγματικότητα δεν πλήττεται αυτό καθ' αυτό το έργο όσο ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Η Ιστορία μάς έχει διδάξει ότι πολλά έργα, που άξιζαν και δεν έτυχαν ευνοϊκής κριτικής, καταξιώθηκαν μεταγενέστερα γιατί πραγματικά άξιζαν.

Τι γίνεται όμως αν ο καλλιτέχνης είναι μέτριος ή κακός; Αν η έπαρσή του καθιστά στα μάτια του τη δημιουργία του από άξια δημοσίευσης έως και αριστουργηματική;
Αν η τεμπελιά του δεν του δίνει το κίνητρο να αφοσιωθεί στο έργο του και να γυρίσει πίσω διορθώνοντας, βελτιώνοντας ή και εμπλουτίζοντάς το;
Αν η ματαιοδοξία του και η παντελής έλλειψη αυτοκριτικής του είναι ισχυρότερες κάθε κριτικής, που δεν συμβαδίζει με τη δική του υποκειμενική, σχεδόν πατρική αντίληψη για το έργο του;

Καλλιτέχνες αυτού του τύπου δεν αποτελούν μειοψηφία σε κανένα χώρο. Και στο δικό μας χώρο, οποιοσδήποτε θέλει να διηγηθεί ιστορίες προτιμά να γράψει κάτι που αυτοαποκαλεί σενάριο παρά να εκφράσει την ανάγκη του παίζοντας RPGs. Οποιοσδήποτε γέμιζε τα τετράδιά του με σχέδια στο σχολείο νιώθει την υποχρέωση να χρίσει εαυτόν σχεδιαστή.

Αυτοί όμως, πέραν του ότι για μένα είναι πολύ πιο επικίνδυνοι από τον πάσα ένα κριτικό, σε τελική ανάλυση είναι απόλυτα δικαιολογημένοι. Υποκινούνται από το ένστικτο της δημιουργίας και απλώς δεν διαθέτουν την απαιτούμενη αυτογνωσία για να δουν ότι αυτό που κάνουν μπορεί και να είναι μία ανέμπνευστη, αδιάφορη και ερασιτεχνική παπαριά.

Ούτε οι κριτικοί, ούτε όμως και αυτοί οι «καλλιτέχνες» είναι για μένα οι χειρότεροι. Κανένας δεν συγκρίνεται σε φαιδρότητα, υποκρισία και μικροαστισμό με εκείνους που έχουν πάντα μία καλή κουβέντα να πουν για όλους! «Υποστηρίξτε την ελληνική σκηνή!» κραυγάζουν μέσα στην -κακώς εννοούμενη- σταυροφορία τους.

Και οι ανόητοι αγνοούν ή, ακόμα χειρότερα, γνωρίζουν και εθελοτυφλούν πως με αυτή τη στάση δεν προωθούν την τέχνη, αλλά τις καλές δημόσιες σχέσεις τους. Αρνούμενοι να καταθέσουν τη γνώμη τους, ισοπεδώνουν το καλό φέρνοντάς το στο ίδιο επίπεδο με το μέτριο ή το κακό. Από αυτή τη «σούπα» τίποτα δεν ξεχωρίζει. Τίποτα δεν διασώζεται. Καμία έμπνευση δεν τοποθετείται στο βάθρο που της αξίζει. Μέσα στο μυαλό τους, το «όλοι είμαστε ίσοι» έχει χάσει το νόημά του και τη θέση του έχει καταλάβει το άδικο και ισοπεδωτικό «όλοι είμαστε ίδιοι». Ε, λοιπόν, θα τους λυπήσω, αλλά δεν είμαστε όλοι ίδιοι. Και γι' αυτό, μπορεί ο καθένας μας να δοξάσει τον Θεό στον οποίο πιστεύει.

«Ποτέ μην εμπιστεύεσαι τον δημιουργό. Εμπιστέψου την ιστορία. Η σωστή λειτουργία του κριτικού είναι να σώσει την ιστορία από τον καλλιτέχνη που τη δημιούργησε»
D.H. (David Herbert) Lawrence

Δεν συμφωνώ απαραίτητα με την ως άνω φράση, έχει όμως ενδιαφέρον το γεγονός ότι την εξέφρασε ένας λογοτέχνης και όχι ένας κριτικός. Πιστεύω ότι σε έναν ιδανικό κόσμο δεν θα είχαμε ανάγκη τους κριτικούς. Θεωρώντας εαυτούς ικανούς να παράγουμε σε ανύποπτο χρόνο τέχνη, ή αν όντως παρήγαμε τέχνη, όχι ως επάγγελμα, φορέα δόξας και επιτυχίας, αλλά ως εσωτερική ανάγκη, ο διαχωρισμός κοινού και καλλιτεχνών θα ήταν άτοπος. Κριτικοί δεν θα υπήρχαν, γιατί πλέον δεν θα υπήρχε ανάγκη διαμεσολαβητή. Σε αυτόν τον κόσμο...

Γιατί στο δικό μας κριτικοί υπάρχουν. Υπήρχαν και θα υπάρχουν. Και όπως υπάρχουν κριτικοί που έγιναν αυτό που έγιναν, επειδή δεν μπόρεσαν να γίνουν αυτό που κρίνουν, έτσι υπάρχουν και κριτικοί οι οποίοι λατρεύουν να γράφουν για την τέχνη που αγαπούν. Αν τους αρνηθούμε αυτό το δικαίωμα, είναι σαν να λέμε ότι κανένας ηθοποιός δεν αγαπά την τέχνη του και να υποστηρίζουμε αφοριστικά ότι όλοι το κάνουν για τη δόξα και το χρήμα.

Και παράλληλα, ξεχνάμε ότι η κριτική δεν κρίνει μόνον αλλά και κρίνεται. Όπως εξάλλου και τα πάντα.

«Λέπρα των γραμμάτων» χαρακτήρισε τους κριτικούς ο Φλωμπέρ. Ως «Αλογόμυγες που εμποδίζουν το άλογο να οργώσει» τους είδε ο Τσέχωφ. «Ευνούχοι σε χαρέμι - που ξέρουν πώς γίνεται, αλλά είναι ανίκανοι να το κάνουν οι ίδιοι» κατέληξε γι' αυτούς ο Μπίαν, ενώ ο Ραμπελέ τους προέτρεψε: «Όσο για σας, ασήμαντα φθονερά ανθρωπάκια, μπάσταρδοι που όλη μέρα άλλο δεν κάνετε από το να μουγκρίζετε, να πάτε να πνιγείτε»!

Διαβάζοντας αυτούς τους χαρακτηρισμούς δεν μπορεί κανείς παρά να αναρωτηθεί μήπως αυτοί οι πεφωτισμένοι δημιουργοί, υπέπεσαν -άθελά τους;- στην εξής αντίφαση: Διατυπώνοντας γραπτώς την κρίση τους για την κρίση κάποιων άλλων, έγιναν με τη σειρά τους... κριτικοί!

Και όντως έγιναν! Γιατί η κρίση δεν μπορεί να ιδωθεί αποσπασματικά από την ίδια τη ζωή. Όλοι μας, ανά πάσα ώρα και στιγμή, κρίνουμε ακατάπαυστα: γονείς, φίλους, ερωμένες ή εραστές, γνωστούς ή αγνώστους. Κρίνουμε εστιατόρια ή φαγητά, πολιτικούς ή τις πράξεις τους, προπονητές ή αθλητές. Κρίνουμε ταινίες, μουσικές, βιβλία και comics.

Αν η δημιουργία είναι η αιτία, η κριτική είναι το αποτέλεσμα. Σας χαλάει η λέξη κριτική; Ωραία. Ας ονομάσουμε τότε την κριτική «θέση». Ή «άποψη». Πόσο κατακριτέος μπορεί να είναι ένας άνθρωπος επειδή έχει θέση; Ειδικότερα, πόσο κατακριτέος μπορεί να θεωρείται κάποιος όταν η θέση του δεν υπαγορεύεται από οικονομικά κίνητρα ή από σχέσεις εξάρτησης με τον κρινόμενο;

Η κριτική είναι το δικαίωμα στην επιλογή. Το δικαίωμα στην επιλογή λέγεται αλλιώς και ελευθερία.

«Δεν είναι ο κριτικός ο οποίος μετράει, ούτε ο άνθρωπος ο οποίος δείχνει το πώς ένας δυνατός άντρας σκόνταψε, ή το πού ο πράττων ή το έργο του θα μπορούσαν να είναι καλύτερα. Η επιβράβευση ανήκει στον άνθρωπο που βρίσκεται μέσα στην αρένα, που το πρόσωπό του δέχεται τη σκόνη και τον ιδρώτα και το αίμα, που πασχίζει με γενναιότητα, που αποτυγχάνει και επανέρχεται ξανά και ξανά, που γνωρίζει τις σπουδαίες συγκινήσεις, έχει την ικανότητα να αφοσιώνεται και ξοδεύει τον εαυτό του σε ένα σκοπό με αξία, που γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα τι θα πει επίτευγμα και ο οποίος στη χειρότερη των περιπτώσεων, αν αποτύχει, τουλάχιστον αποτυγχάνει ενώ έχει τολμήσει. Έτσι η θέση του δεν θα βρίσκεται ποτέ πλάι σε αυτές τις παγερές και δειλές ψυχές που δεν γνωρίζουν ούτε τη νίκη, ούτε την ήττα.» Theodore Roosevelt.

Πώς θα μπορούσε κανείς να διαφωνήσει; Ανάμεσα σε έναν σπουδαίο δημιουργό και έναν σπουδαίο κριτικό ο δεύτερος φαντάζει τόσο ασήμαντος που για μένα δεν τίθεται καν σύγκριση.
Ανάμεσα όμως σε έναν φαιδρό δημιουργό και έναν φαιδρό κριτικό θα προτιμήσω τον δεύτερο. Τουλάχιστον αυτός δεν χαίρει φήμης, αναγνώρισης ή -ακόμα χειρότερα- αποθέωσης από το αμαθές κοινό. Κι αυτός δημοσιεύει, κι αυτός εκτίθεται. Λιγότερο από τον καλλιτέχνη, αλλά εκτίθεται. Και -εξαιρουμένων των περιπτώσεων που αποβλέπει να δρέψει καρπούς φήμης ή χρήματος- μόνο κατηγορίες και μένος για τις κριτικές του εισπράττει.

P.S. Μιλάμε συχνά για την κομπλεξική στειρότητα των κριτών και ξεχνάμε την αντίστοιχη των δημιουργών. Ξεχνάμε ότι, από τη στιγμή που δημοσιεύουν, οφείλουν να δεχτούν πως κανείς και τίποτα δεν είναι υπεράνω σχολιασμού. Αυτό ως μία τελευταία σκέψη.